Bài 3 · 10 phút
Ngũ hành
Mộc, Hỏa, Thổ, Kim và Thủy nên được hiểu là năm giai đoạn của sự biến đổi. Bài này dạy hai vòng tuần hoàn nối chúng với nhau.
Giai đoạn, không phải chất liệu
Từ ngũ hành trong tiếng Anh thường được dịch là năm nguyên tố, nhưng nhiều học giả thích dịch là năm giai đoạn hay năm tác nhân hơn. Chữ hành gợi ý sự chuyển động. Mộc, Hỏa, Thổ, Kim và Thủy không phải viên gạch tạo nên vật chất như bốn nguyên tố của Hy Lạp. Chúng là những giai đoạn trong một quá trình, là cách mô tả một trạng thái chuyển thành trạng thái khác.
Mộc là sinh trưởng và mở rộng, như mùa xuân. Hỏa là đỉnh cao của hoạt động, như mùa hè. Thổ là cân bằng và chuyển tiếp. Kim là thu lại và tinh luyện, như mùa thu. Thủy là nghỉ ngơi và tích trữ, như mùa đông, ấp ủ hạt giống cho vòng sinh trưởng tiếp theo.
Mỗi hành còn có một dạng âm và một dạng dương, và mười Can đến từ đó. Giáp là Mộc dương, Ất là Mộc âm, Bính là Hỏa dương, Đinh là Hỏa âm, và cứ thế qua Thổ, Kim và Thủy. Cách ghép đôi này cho phép mỗi Can mang cùng lúc một hành và một tính âm dương.
Vòng tương sinh
Trong vòng tương sinh, mỗi hành nuôi dưỡng hành kế tiếp. Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, và Thủy sinh Mộc, khép kín vòng tròn.
Những hình ảnh truyền thống rất dễ nhớ. Gỗ làm lửa cháy. Lửa để lại tro, tro thành đất. Đất chứa quặng, quặng thành kim loại. Kim loại gom nước, như sương đọng trên kim loại mát lạnh. Nước nuôi cây. Trong lá số, các nhà chiêm tinh đọc hành sinh ra bạn là sự nâng đỡ, còn hành bạn sinh ra là nơi năng lượng của bạn chảy đi.
Vòng tương khắc
Trong vòng tương khắc, mỗi hành kìm hãm một hành khác. Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, và Kim khắc Mộc.
Một lần nữa, hình ảnh giúp ích. Rễ cây xới tung đất. Đất đắp đê ngăn nước. Nước dập tắt lửa. Lửa nung chảy kim loại. Rìu kim loại chặt gỗ. Trong truyền thống này, khắc không đơn giản là xấu. Nó giữ cho không hành nào lấn át mất kiểm soát, và một lá số hoàn toàn không có sự kìm hãm được đọc là mất cân bằng.
Đặt hai vòng cạnh nhau, mỗi hành có bốn mối quan hệ: một hành sinh ra nó, nó sinh ra một hành, một hành khắc nó và nó khắc một hành. Chỉ còn lại hành của chính nó. Tấm bản đồ đơn giản gồm năm mối quan hệ ấy là ngữ pháp đứng sau hầu hết cách đọc ngũ hành trong lá số.
Một mạng lưới tương ứng
Qua nhiều thế kỷ, ngũ hành được gắn với gần như mọi thứ. Mộc đi với mùa xuân, phương đông và màu xanh lục. Hỏa đi với mùa hè, phương nam và màu đỏ. Thổ đi với trung tâm, những giai đoạn chuyển mùa và màu vàng. Kim đi với mùa thu, phương tây và màu trắng. Thủy đi với mùa đông, phương bắc và màu đen.
Y học cổ truyền Trung Hoa cũng gán mỗi hành với một tạng: Mộc với gan, Hỏa với tim, Thổ với tỳ, Kim với phổi và Thủy với thận. Đây là những liên hệ lịch sử trong truyền thống ấy, không phải hướng dẫn về sức khỏe.
Các mùa giải thích những Chi hành Thổ bạn đã gặp ở bài trước. Trong hệ thống Chi, Thổ không có mùa riêng, nên nó nhận tháng cuối của mỗi mùa: Rồng, Dê, Chó và Trâu. Đó là vai trò của Thổ như trung tâm và điểm chuyển tiếp.
Thuật ngữ chính
- Ngũ hành
- Năm giai đoạn: Mộc, Hỏa, Thổ, Kim và Thủy, được hiểu là các giai đoạn của sự biến đổi.
- Tương sinh
- Trình tự mỗi hành nuôi dưỡng hành kế tiếp: Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy rồi trở lại Mộc.
- Tương khắc
- Trình tự mỗi hành kìm hãm một hành khác: Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, Kim khắc Mộc.
- Sự tương ứng
- Những liên hệ truyền thống giữa mỗi hành với một mùa, một phương, một màu và các phẩm chất khác.
Ví dụ minh họa
Hành Kim trong lá số của Maya
Bộ máy cho nhân vật mẫu Maya Can ngày là Canh, tức Kim dương. Bắt đầu từ Kim, ta có thể đọc cả hai vòng. Trong vòng tương sinh, Thổ sinh Kim và Kim sinh Thủy. Trong vòng tương khắc, Hỏa khắc Kim và Kim khắc Mộc.
Giờ hãy nhìn cân bằng ngũ hành mà bộ máy tính cho toàn bộ lá số của cô. Thủy chiếm phần lớn nhất, tiếp theo là Mộc, rồi Kim, Thổ và Hỏa, trong đó Hỏa ít nhất. Thủy là hành mà Kim của cô sinh ra, còn Mộc là hành mà Kim của cô khắc.
Các nhà chiêm tinh sẽ đọc đây là một Can ngày hành Kim được bao quanh bởi những hành mà nó trao năng lượng và tác động lên, với tương đối ít Hỏa để tôi luyện nó. Đó chính là kiểu câu hỏi trong bài tập: cho một hành, nó sinh ra hành nào và khắc hành nào?
Lịch sử và truyền thốngTừ tư tưởng Chiến Quốc đến sự tổng hợp thời Hán
Danh sách năm hành xuất hiện trong các văn bản thời Chiến Quốc. Triết gia Trâu Diễn, vào thế kỷ thứ ba trước Công nguyên, theo truyền thống được xem là người kết hợp chúng với âm dương thành một học thuyết về cách các triều đại và các mùa nối tiếp nhau.
Vào đời nhà Hán, các học giả như Đổng Trọng Thư đã đưa ngũ hành vào một vũ trụ quan hoàn chỉnh nối liền trời, việc cai trị và cơ thể. Bộ kinh điển y học Hoàng Đế Nội Kinh đã đặt ra sự tương ứng với các tạng mà y học Trung Hoa vẫn còn giảng dạy.
Thử ngay: Lần theo các vòng
Bạn sẽ thấy một hành và một câu hỏi. Hãy chọn hành mà nó sinh ra, hoặc hành mà nó khắc.
Vòng 1/5
Kiểm tra mức hiểu bài
Câu 1/5
Suy ngẫm
Hãy nghĩ về một dự án bạn đã hoàn thành. Bạn có thấy trong đó một giai đoạn phát triển, một đỉnh cao, một lúc lắng lại, một lúc tinh chỉnh và một lúc nghỉ ngơi không?
