Bài 4 · 8 phút
Năm bắt đầu từ đâu
Năm âm lịch có hai điểm khởi đầu có thể dùng: Tết Nguyên Đán và Lập Xuân. Bài này cho thấy vì sao sinh nhật cuối tháng 1 hoặc đầu tháng 2 có thể thuộc một con giáp khác với bạn tưởng.
Hai mốc đầu năm
Tết Nguyên Đán, ngày lễ mà hầu hết mọi người biết, rơi vào một ngày trăng mới trong khoảng từ ngày 21 tháng 1 đến ngày 20 tháng 2. Vì đi theo Mặt Trăng, ngày Tết thay đổi theo từng năm. Năm 2023, Tết rơi vào ngày 22 tháng 1, còn năm 2026 là ngày 17 tháng 2.
Lập Xuân, khởi đầu mùa xuân, là tiết khí đầu tiên trong 24 tiết khí. Nó do Mặt Trời quyết định chứ không phải Mặt Trăng, nên hầu như không xê dịch: năm nào cũng rơi vào khoảng ngày 4 tháng 2, thỉnh thoảng là ngày 3 hoặc ngày 5. Nó đánh dấu thời khắc Mặt Trời đi tới 315 độ trên đường đi hằng năm.
Hai ngày này đo những thứ khác nhau. Tết Nguyên Đán trả lời câu hỏi năm của Mặt Trăng bắt đầu khi nào. Lập Xuân trả lời câu hỏi mùa xuân bắt đầu khi nào theo Mặt Trời. Cả hai đều đúng theo quy tắc riêng của mình, vì vậy cả hai vẫn còn được dùng.
Mốc nào được tính?
Trong đời sống hằng ngày và trong hầu hết các bảng con giáp phổ thông, con giáp đổi vào Tết Nguyên Đán. Đó là ngày của những cuộc vui, những phong bao lì xì và màn diễu hành đón con giáp mới.
Trong truyền thống Tứ Trụ, mà bạn sẽ gặp ở bài sau, trụ năm đổi vào Lập Xuân. Các trụ được xây dựng trên tiết khí vì chúng theo dõi các mùa, và Lập Xuân là khởi đầu của tháng Hổ cũng như của năm Mặt Trời. Zodiaq theo truyền thống này và dùng Lập Xuân cho trụ năm.
Khoảng trống giữa hai mốc
Vì Tết Nguyên Đán có thể sớm tới ngày 21 tháng 1 còn Lập Xuân rơi vào khoảng ngày 4 tháng 2, hai mốc có thể cách nhau chừng hai tuần, về phía trước hoặc phía sau. Ai sinh giữa hai mốc này thuộc một con giáp theo cách tính ngày Tết và một con giáp khác theo cách tính Mặt Trời.
Vì thế quy tắc thực hành rất đơn giản. Nếu sinh nhật rơi vào khoảng cuối tháng 1 đến giữa tháng 2, hãy kiểm tra cả hai ngày của năm đó trước khi gọi tên con giáp. Nếu sinh đúng vào ngày Lập Xuân, giờ sinh chính xác rất quan trọng, vì tiết khí bắt đầu vào một thời khắc cụ thể.
Các trang web phổ thông và bảng in thường tính năm theo Tết Nguyên Đán, nên người học có thể thấy ở đó một con giáp khác với trên lá số Tứ Trụ. Không nguồn nào sai cả. Chúng đang trả lời hai câu hỏi khác nhau, và biết một nguồn đang dùng cách nào sẽ rất có ích.
Tháng cũng đổi theo tiết khí
Logic tương tự áp dụng cho trụ tháng. Mỗi tháng trong mười hai tháng Mặt Trời bắt đầu tại một tiết khí, không phải vào ngày trăng mới. Tháng Hổ bắt đầu từ Lập Xuân, tháng Mèo từ tiết Kinh Trập, lúc côn trùng thức giấc, khoảng ngày 5 hoặc 6 tháng 3, và cứ thế suốt năm. Sinh nhật ngày 15 tháng 3 của Maya rơi sau tiết này, vì thế Chi tháng của cô là Mèo.
Điều này có nghĩa là một tháng trong Tứ Trụ không trùng với một tháng dương lịch. Sinh nhật ngày 3 tháng 3 rơi vào tháng Hổ, còn sinh nhật ngày 15 tháng 3 rơi vào tháng Mèo. Bộ máy tra thời khắc chính xác của từng tiết khí, nên các ranh giới này được xử lý giúp bạn, nhưng hiểu nguyên tắc sẽ giúp bạn đọc lá số tự tin hơn.
Thuật ngữ chính
- Tết Nguyên Đán
- Ngày đầu năm theo lễ hội, rơi vào một ngày trăng mới trong khoảng từ ngày 21 tháng 1 đến ngày 20 tháng 2.
- Lập Xuân
- Khởi đầu mùa xuân, tiết khí đầu tiên, vào khoảng ngày 4 tháng 2. Trụ năm đổi tại đây.
- Trụ năm
- Cặp can chi của năm sinh, trụ đầu tiên trong Tứ Trụ.
- Sinh nhật ở ranh giới
- Sinh nhật rơi vào giữa Tết Nguyên Đán và Lập Xuân, khi hai cách tính cho ra hai con giáp khác nhau.
Ví dụ minh họa
Ba ngày gần ranh giới
Hãy xét ngày 6 tháng 2 năm 1986. Năm đó Lập Xuân rơi vào ngày 4 tháng 2, nhưng phải đến ngày 9 tháng 2 mới là Tết Nguyên Đán. Theo cách tính ngày Tết, năm cũ vẫn chưa qua, nên ngày này thuộc Trâu Mộc. Theo cách tính Mặt Trời, mùa xuân đã bắt đầu, nên bộ máy Zodiaq cho trụ năm là Bính Dần, tức Hổ Hỏa. Đó là năm sinh của nhân vật mẫu Jun, dù sinh nhật tháng 11 của anh nằm gọn trong năm ấy.
Giờ hãy xét ngày 10 tháng 2 năm 2026. Lập Xuân rơi vào ngày 4 tháng 2, còn Tết Nguyên Đán vào ngày 17 tháng 2. Theo cách tính ngày Tết vẫn là Rắn Mộc, trong khi trụ năm của bộ máy là Bính Ngọ, tức Ngựa Hỏa.
Cuối cùng, năm 1992, năm sinh của nhân vật mẫu Maya, là một trường hợp hiếm: Tết Nguyên Đán và Lập Xuân cùng rơi vào ngày 4 tháng 2, nên hai cách tính chuyển sang Khỉ Thủy trong cùng một ngày. Trong bài tập, bạn sẽ được cho những ngày như vậy và phải chọn con giáp mà trụ năm thể hiện.
Lịch sử và truyền thốngVì sao cách tính theo Mặt Trời quan trọng
Các tiết khí được xác lập trong thiên văn học Trung Hoa vào khoảng đời nhà Hán và trở thành kim chỉ nam đáng tin cậy về mùa cho nhà nông, điều mà riêng các tháng âm lịch không làm được. Lập Xuân được đánh dấu bằng các nghi lễ đón xuân.
Các phương pháp tính mệnh phát triển từ đời Đường và Tống trở đi lấy tháng theo tiết khí, nên việc năm cũng đổi vào đầu mùa xuân là điều tự nhiên. Từ đó, lịch lễ hội và lịch tử vi luôn song hành.
Thử ngay: Tìm con giáp của năm
Bạn sẽ thấy một ngày sinh gần thời điểm chuyển năm, kèm ngày Lập Xuân và Tết Nguyên Đán của năm đó. Hãy chọn con giáp của trụ năm.
Vòng 1/5
Kiểm tra mức hiểu bài
Câu 1/5
Suy ngẫm
Nếu bạn lớn lên với một con giáp cho năm sinh của mình rồi phát hiện cách tính theo Mặt Trời cho ra con giáp khác, con nào sẽ khiến bạn thấy là của mình, và vì sao?
