Bài 4 · 9 phút
Tiết khí
Lịch Trung Hoa chia năm của Mặt Trời thành 24 tiết khí, mỗi tiết dài 15°. Chúng đánh dấu các mùa, xác định các tháng trong lá số Bát Tự và lấp đầy các trang của cuốn niên lịch Thông Thư.
Một cuốn lịch theo Mặt Trời
Lịch Trung Hoa có hai lớp. Các tháng theo Mặt Trăng, như bài trước đã cho thấy. Các mùa theo Mặt Trời, qua một chu kỳ 24 tiết khí, tiếng Trung gọi là jieqi.
Mỗi tiết khí bắt đầu khi Mặt Trời đến một điểm định sẵn trên hoàng đạo, con đường hằng năm của Mặt Trời qua các cung. Các điểm này cách nhau 15°, nên 24 tiết lấp đầy trọn 360°, và cứ khoảng 15 ngày lại bắt đầu một tiết mới. Xuân Phân ở 0°, Hạ Chí ở 90°, Thu Phân ở 180° và Đông Chí ở 270°.
Nhiều cái tên mô tả thời tiết và việc đồng áng ở lưu vực sông Hoàng Hà: Vũ Thủy, Kinh Trập, Cốc Vũ, Bạch Lộ, Sương Giáng, Đại Tuyết. Vì các tiết khí theo Mặt Trời, chúng rơi vào gần như cùng những ngày dương lịch mỗi năm, thường chỉ lệch nhau trong vòng một ngày.
Trong hệ thống này, bốn mùa bắt đầu ở bốn tiết Lập: Lập Xuân, Lập Hạ, Lập Thu và Lập Đông, khoảng sáu tuần trước điểm phân hoặc điểm chí tương ứng. Theo nghĩa đó, các điểm phân và điểm chí nằm ở giữa mỗi mùa chứ không phải ở đầu mùa.
Lập Xuân và khởi đầu của năm
Lập Xuân, khởi đầu mùa xuân, bắt đầu khi Mặt Trời đến 315°, vào khoảng ngày 4 tháng 2. Trong Bát Tự, hệ thống Tứ Trụ của Trung Hoa mô tả một lần chào đời bằng bốn cặp chữ cho năm, tháng, ngày và giờ, năm đổi vào tiết Lập Xuân.
Tết Nguyên Đán là một thời điểm khác. Tết rơi vào một ngày Trăng non trong khoảng từ ngày 21 tháng 1 đến ngày 20 tháng 2. Phong tục dân gian thường đổi con giáp vào Tết Nguyên Đán, còn Bát Tự dùng Lập Xuân. Với hầu hết các ngày sinh, hai cách cho cùng kết quả, nhưng với người sinh giữa hai mốc này, câu trả lời phụ thuộc vào phương pháp được dùng.
Trụ tháng theo tiết khí
24 tiết khí chia làm hai loại. Mười hai tiết được gọi là tiết, mỗi tiết mở đầu một tháng. Mười hai tiết còn lại là trung khí, rơi vào khoảng giữa mỗi tháng.
Vì vậy một tháng trong Bát Tự là tháng theo Mặt Trời, không phải theo Mặt Trăng. Tháng Dần bắt đầu từ Lập Xuân. Tháng Mão bắt đầu từ Kinh Trập, khi Mặt Trời đến 345°, vào khoảng ngày 5 hoặc 6 tháng 3. Tháng Thìn bắt đầu từ Thanh Minh, vào khoảng ngày 5 tháng 4. Do đó trụ tháng của một lá số phụ thuộc vào tiết khí đang có hiệu lực lúc chào đời, không phải vào ngày trong tháng âm lịch.
Niên lịch Thông Thư
Thông Thư, còn gọi là Hoàng Lịch hay lịch vàng, là cuốn niên lịch hằng năm đặt các tiết khí cạnh ngày âm lịch và can chi của từng ngày. Với mỗi ngày, nó liệt kê những việc được xem là nên làm, gọi là nghi, và những việc nên tránh, gọi là kỵ, chẳng hạn cưới hỏi, chuyển nhà, đi xa hay khai trương.
Thông Thư vẫn được in hằng năm và được tra cứu ở Hồng Kông, Đài Loan, Trung Quốc đại lục và các cộng đồng người Hoa khắp Đông Nam Á và nhiều nơi khác. Với nhiều gia đình, đó vừa là thói quen văn hóa vừa là niềm tin, một cách đánh dấu năm tháng một cách chu đáo.
Thuật ngữ chính
- Tiết khí (jieqi)
- Một trong 24 phần của năm Mặt Trời, mỗi phần bắt đầu khi Mặt Trời đến một bội số của 15° trên hoàng đạo.
- Kinh độ hoàng đạo
- Vị trí được đo bằng độ dọc theo con đường hằng năm của Mặt Trời, tính từ 0° tại Xuân Phân.
- Lập Xuân
- Khởi đầu mùa xuân, khi Mặt Trời đến 315°, vào khoảng ngày 4 tháng 2. Trong Bát Tự, năm đổi tại đây.
- Tiết và trung khí
- Hai loại tiết khí. Mười hai tiết mở đầu các tháng trong lá số Bát Tự; mười hai trung khí rơi vào giữa tháng.
- Thông Thư
- Cuốn niên lịch truyền thống của Trung Hoa ghi tiết khí, ngày âm lịch, can chi của mỗi ngày cùng những việc được xem là nên làm hoặc nên tránh.
Ví dụ minh họa
Ví dụ minh họa: tiết khí của Maya
Lúc Maya chào đời ngày 15 tháng 3 năm 1992, Mặt Trời ở 25°15' Song Ngư. Tính từ 0° Bạch Dương, đó là khoảng 355° dọc theo hoàng đạo.
Mốc 15° gần nhất mà Mặt Trời đã đi qua là 345°, tiết Kinh Trập, bắt đầu vào khoảng ngày 5 tháng 3 năm 1992. Mốc tiếp theo, Xuân Phân ở 0°, đến vào khoảng ngày 20 tháng 3. Vậy Maya sinh trong tiết Kinh Trập, và công cụ xác nhận điều đó.
Vì Kinh Trập mở đầu tháng Mão, công cụ cho Maya trụ tháng Quý Mão (癸卯), Mão (Mèo) Âm Thủy. Ngày sinh của cô cũng rơi khá xa sau Lập Xuân năm 1992, nên trụ năm của cô là Nhâm Thân (壬申), Thân (Khỉ) Dương Thủy. Bài tập yêu cầu bạn đọc tương tự cho hôm nay: tìm mốc 15° gần nhất mà Mặt Trời đã qua và gọi tên tiết khí.
Lịch sử và truyền thốngTừ sông Hoàng Hà đến UNESCO
Một số tiết khí, như điểm chí và điểm phân, đã được biết đến ở Trung Hoa từ rất sớm, và danh sách đủ 24 tiết xuất hiện trong Hoài Nam Tử, một tác phẩm thời nhà Hán vào khoảng năm 139 TCN. Lịch Thái Sơ năm 104 TCN đã đưa chúng vào lịch chính thức.
Trong phần lớn lịch sử Trung Hoa, các tiết khí được chia theo những khoảng thời gian bằng nhau. Lịch Thời Hiến, được nhà Thanh áp dụng năm 1645 với sự giúp đỡ của các nhà thiên văn dòng Tên, đặt chúng theo những bước 15° bằng nhau của vị trí thực của Mặt Trời, cũng là phương pháp dùng ngày nay. Năm 2016, UNESCO đưa Hai mươi bốn tiết khí vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Thử ngay: Tìm tiết khí hôm nay
Xem bầu trời trực tiếp hôm nay và tìm xem tiết khí nào trong 24 tiết đang có hiệu lực, và khi nào tiết tiếp theo bắt đầu.
Đang tính...
Kiểm tra mức hiểu bài
Câu 1/5
Suy ngẫm
Những mốc mùa nào có ý nghĩa trong cuộc sống của bạn, và nếu gọi tên 24 mùa nhỏ thay vì 4 mùa, cách bạn để ý đến một năm có thay đổi không?
