Bài 2 · 9 phút
Chu kỳ Mặt Trăng
Các pha của Mặt Trăng đến từ góc thay đổi giữa Mặt Trời và Mặt Trăng. Nhiều loại lịch và truyền thống về thời điểm đã hình thành từ nhịp hằng tháng này.
Từ trăng non đến trăng tròn rồi quay lại
Mặt Trăng không tự phát sáng. Chúng ta thấy nửa được Mặt Trời chiếu sáng, và phần nửa ấy quay về phía chúng ta nhiều hay ít tùy vào góc giữa Mặt Trời và Mặt Trăng khi nhìn từ Trái Đất. Các nhà thiên văn gọi góc này là góc ly giác.
Lúc Trăng non, Mặt Trăng nằm cùng hướng với Mặt Trời, ở 0°, và ta thấy mặt tối của nó. Lúc Trăng thượng huyền, nó đi trước 90°. Lúc Trăng tròn, nó đối diện Mặt Trời, ở 180°, sáng trọn vẹn. Lúc Trăng hạ huyền, nó đi trước 270°, tức đi sau 90°, và lại sáng một nửa.
Thời gian từ một lần Trăng non đến lần kế tiếp là tháng giao hội, khoảng 29,5 ngày. Thực ra Mặt Trăng đi hết hoàng đạo nhanh hơn một chút, trong khoảng 27,3 ngày. Nó cần thêm hai ngày để bắt kịp Mặt Trời, vì trong lúc đó Mặt Trời đã đi tiếp.
Tám pha Trăng
Truyền thống gọi tên tám pha theo thứ tự: Trăng non, Trăng lưỡi liềm đầu tháng, Trăng thượng huyền, Trăng khuyết đang tròn, Trăng tròn, Trăng khuyết dần, Trăng hạ huyền và Trăng lưỡi liềm cuối tháng. Mỗi pha kéo dài khoảng ba ngày rưỡi đến bốn ngày.
Tăng sáng nghĩa là phần được chiếu sáng đang lớn dần, điều xảy ra từ Trăng non đến Trăng tròn. Giảm sáng nghĩa là phần ấy đang thu nhỏ, từ Trăng tròn trở về Trăng non. Trăng lưỡi liềm sáng chưa tới một nửa. Trăng khuyết, tương ứng với từ gibbous trong tiếng Anh, bắt nguồn từ một từ Latin nghĩa là gù lưng, chỉ lúc Mặt Trăng sáng hơn một nửa.
Trong truyền thống này, nửa tháng tăng sáng được đọc như thời gian xây dựng, còn nửa tháng giảm sáng như thời gian hoàn tất, buông bỏ và xem lại. Các nhà chiêm tinh xem đây là những tâm trạng nên để ý, không phải mệnh lệnh.
Mặt Trăng đi qua các cung
Mặt Trăng đi khoảng 13° mỗi ngày, nên cứ khoảng hai ngày rưỡi lại đổi cung và đi qua cả mười hai cung trong chưa đầy một tháng. Các nhà chiêm tinh đọc cung Mặt Trăng của ngày như sắc thái cảm xúc của hai hoặc ba ngày đó.
Vì Trăng tròn đối diện Mặt Trời, nó luôn rơi vào cung đối diện với cung của Mặt Trời. Cuối tháng 10, khi Mặt Trời ở Bọ Cạp, Trăng tròn rơi vào Kim Ngưu. Trăng non rơi vào cùng cung với Mặt Trời.
Mặt Trăng cũng là điểm di chuyển nhanh nhất trong mọi lá số, nên đây là thiên thể chịu ảnh hưởng nhiều nhất khi giờ sinh không chắc chắn. Hai giờ tạo ra chênh lệch khoảng một độ, và vào ngày Mặt Trăng đổi cung, giờ sinh quyết định Mặt Trăng ở cung nào.
Các truyền thống đã dùng pha Trăng thế nào
Nhiều loại lịch tính tháng theo Mặt Trăng. Lịch truyền thống Trung Hoa là âm dương lịch: mỗi tháng bắt đầu vào ngày Trăng non, và thỉnh thoảng thêm một tháng nhuận để theo kịp các mùa. Tết Nguyên Đán rơi vào một ngày Trăng non trong khoảng từ ngày 21 tháng 1 đến ngày 20 tháng 2, còn Tết Trung Thu được tổ chức vào đêm trăng tròn ngày rằm tháng tám.
Lịch Hồi giáo hoàn toàn theo Mặt Trăng, và theo truyền thống các tháng bắt đầu khi nhìn thấy vầng trăng lưỡi liềm mảnh đầu tiên sau Trăng non. Lịch Do Thái là âm dương lịch, giống lịch Trung Hoa. Ở châu Âu, các cuốn niên lịch nhà nông từ lâu đã khuyên gieo trồng và thu hoạch theo pha Trăng.
Các nhà chiêm tinh trong truyền thống Hy Lạp hóa và trung cổ cũng theo dõi kỹ Mặt Trăng khi chọn thời điểm bắt đầu một việc, thường ưu tiên lúc trăng đang tăng sáng cho những dự án cần phát triển. Bài sáu sẽ quay lại với cách làm này.
Thuật ngữ chính
- Góc ly giác
- Góc giữa Mặt Trời và Mặt Trăng khi nhìn từ Trái Đất. Góc này quyết định pha của Mặt Trăng.
- Tháng giao hội
- Thời gian từ một lần Trăng non đến lần kế tiếp, khoảng 29,5 ngày.
- Tăng sáng và giảm sáng
- Tăng sáng nghĩa là phần được chiếu sáng của Mặt Trăng đang lớn dần; giảm sáng nghĩa là phần ấy đang thu nhỏ.
- Trăng khuyết (gibbous)
- Pha mà hơn một nửa bề mặt nhìn thấy của Mặt Trăng được chiếu sáng.
- Âm dương lịch
- Loại lịch có tháng theo Mặt Trăng nhưng thêm tháng nhuận để các năm luôn khớp với các mùa.
Ví dụ minh họa
Ví dụ minh họa: Mặt Trăng lúc Maya chào đời
Lúc Maya chào đời ngày 15 tháng 3 năm 1992, công cụ đặt Mặt Trời ở 25°15' Song Ngư và Mặt Trăng ở 11°40' Sư Tử. Đếm xuôi theo hoàng đạo từ Mặt Trời đến Mặt Trăng được một góc khoảng 136°.
Góc đó nằm giữa Trăng thượng huyền ở 90° và Trăng tròn ở 180°, nên Mặt Trăng đang tăng sáng và sáng hơn một nửa. Zodiaq gọi tên một pha theo điểm chính gần nhất, dùng tên trăng lưỡi liềm hoặc trăng khuyết cho đoạn ở giữa. Theo quy tắc đó, 136° là Trăng khuyết đang tròn. Công cụ cho biết thêm khoảng 86% đĩa Trăng được chiếu sáng và Mặt Trăng đã qua Trăng non khoảng 11 ngày.
Một nhà chiêm tinh trong truyền thống này có thể mô tả người sinh dưới Trăng khuyết đang tròn là người thích trau chuốt và cải thiện mọi thứ trước khi hoàn tất. Hãy xem đó là một cách đọc mang tính biểu tượng, không phải mô tả về con người Maya. Bài tập dùng đúng góc này để gọi tên pha Trăng hôm nay.
Lịch sử và truyền thốngĐếm tháng theo Mặt Trăng
Mặt Trăng là chiếc đồng hồ cổ xưa nhất trên bầu trời. Ở Lưỡng Hà, tháng mới bắt đầu khi nhìn thấy vầng trăng lưỡi liềm đầu tiên sau Trăng non, và các thư lại Babylon đã ghi chép lâu dài về sự xuất hiện của Mặt Trăng. Ở Trung Hoa, giáp cốt văn thời nhà Thương đã ghi lại các tháng âm lịch, kể cả tháng thứ mười ba được thêm vào trong một số năm.
Ngày nay pha Trăng vẫn quyết định ngày của nhiều lễ hội, trong đó có Tết Nguyên Đán, Tết Trung Thu, tháng Ramadan, Lễ Vượt Qua và Lễ Phục Sinh.
Thử ngay: Đọc Mặt Trăng hôm nay
Xem bầu trời trực tiếp hôm nay. Để ý xem Mặt Trăng được chiếu sáng bao nhiêu và ánh sáng đang tăng hay giảm, rồi chọn pha phù hợp.
Đang tính...
Kiểm tra mức hiểu bài
Câu 1/5
Suy ngẫm
Trong tháng tới, bạn có nhận thấy nhịp nào trong năng lượng hay tâm trạng của mình không? Nhịp đó có vẻ theo Mặt Trăng, theo tuần của bạn, hay theo một điều gì hoàn toàn khác?
